Prostat nedir ve ne işe yarar?

Prostat, erkeklerde mesanenin altında bulunan ve idrar kanalının başlangıç bölümünü çevreleyen bir salgı bezidir. Üreme sisteminin bir parçasıdır ve meniyi oluşturan sıvının bir bölümünün üretilmesine katkı sağlar.

Prostatın yaşla birlikte iyi huylu olarak büyümesi sık görülür. İyi huylu prostat büyümesi ile prostat kanseri farklı hastalıklardır; ancak aynı hastada birlikte bulunabilirler. Ayrıntılı bilgi için İyi Huylu Prostat Büyümesi rehberini inceleyebilirsiniz.

Prostat kanseri belirti verir mi?

Prostata sınırlı erken evre prostat kanseri çoğunlukla belirti vermez. Bu nedenle hastalığın yalnızca idrar yakınmalarına bakılarak dışlanması mümkün değildir.

• İdrar akımında zayıflama veya idrara başlamada güçlük
• Sık idrara çıkma veya gece idrara kalkma
• Mesanenin tam boşalmadığı hissi
• İdrarda veya menide kan görülmesi
• İdrar yaparken ağrı veya yanma
• Sertleşme fonksiyonunda yeni başlayan bozulma
• İleri hastalıkta bel, kalça veya kemik ağrısı
• Açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik veya kansızlık

Bu belirtilerin büyük bölümü iyi huylu prostat büyümesi, enfeksiyon veya başka ürolojik hastalıklarda da görülebilir. İdrar yakınmalarının bulunması tek başına prostat kanseri anlamına gelmez.

Prostat kanseri için risk faktörleri nelerdir?

• İleri yaş: Prostat kanserinin görülme sıklığı yaşla birlikte artar.
• Aile öyküsü: Baba veya erkek kardeş gibi birinci derece yakınlarda prostat kanseri bulunması riski artırabilir.
• Genetik yatkınlık: BRCA2 başta olmak üzere bazı kalıtsal gen değişiklikleri daha erken veya agresif hastalıkla ilişkili olabilir.
• Etnik köken: Bazı topluluklarda hastalığın görülme ve agresif seyretme olasılığı daha yüksektir.

Ailede genç yaşta prostat kanseri, birden fazla yakın akrabada prostat kanseri veya meme, yumurtalık ve pankreas kanserlerinin kümelenmesi kalıtsal yatkınlık açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Prostat kanseri için erken değerlendirme ne zaman başlamalıdır?

PSA testi bütün erkeklerde aynı yaşta otomatik olarak uygulanması gereken tek başına bir kanser tarama testi değildir. Test kararı; yaş, aile öyküsü, genetik risk, genel sağlık durumu ve kişisel tercihler dikkate alınarak verilmelidir.

Takip sıklığı ilk PSA değerine, yaşa ve kişisel risk faktörlerine göre belirlenir. İleri yaş veya ciddi ek hastalıkları bulunan kişilerde testin sağlayacağı olası yarar ayrıca değerlendirilmelidir.

PSA yüksekliği prostat kanseri anlamına gelir mi?

Hayır. PSA prostata özgü bir belirteçtir ancak yalnızca prostat kanserinde yükselmez. İyi huylu prostat büyümesi, prostat iltihabı, idrar yolu enfeksiyonu, idrar retansiyonu ve bazı ürolojik işlemler de PSA düzeyini etkileyebilir.

PSA sonucu değerlendirilirken şu özellikler birlikte incelenebilir:

• Hastanın yaşı ve genel sağlık durumu
• Prostat hacmi ve PSA yoğunluğu
• PSA’nın zaman içindeki değişimi
• Parmakla prostat muayenesi
• Aile öyküsü ve genetik risk
• Multiparametrik prostat MR bulguları

Prostat kanserinin tanısı nasıl konur?

1. Tıbbi öykü ve risk değerlendirmesi: Aile öyküsü, idrar yakınmaları, kullanılan ilaçlar, ek hastalıklar ve genel sağlık durumu değerlendirilir.
2. PSA testi: Güncel PSA düzeyi, varsa önceki sonuçlar ve prostat hacmiyle ilişkisi incelenir.
3. Parmakla prostat muayenesi: Prostatta sertlik, nodül veya asimetri bulunup bulunmadığı araştırılır.
4. Multiparametrik prostat MR’ı: Klinik açıdan anlamlı kanser şüphesi taşıyan bölgeler ve prostat dışına yayılım bulguları değerlendirilir.
5. Prostat biyopsisi: Kesin tanı için alınan doku örnekleri patolog tarafından incelenir.

Prostat MR’ı kanser riskinin değerlendirilmesine ve biyopsinin planlanmasına yardımcı olur; ancak tek başına kesin kanser tanısı koymaz ve her kanseri dışlayamaz.

Prostat MR’ında PI-RADS ne anlama gelir?

Biyopsi kararı yalnızca PI-RADS puanına göre verilmez; hastanın toplam risk profili esas alınır.

MR füzyon prostat biyopsisi nedir?

MR füzyon biyopsisinde prostat MR’ında belirlenen şüpheli bölgeler, işlem sırasında ultrason görüntüsüyle eşleştirilerek hedeflenir. Gerekli hastalarda hedeflenen örneklere ek olarak prostatın diğer bölgelerinden sistematik veya hedef çevresi örnekler de alınabilir.

Biyopsi makattan veya perine adı verilen makat ile testis torbası arasındaki bölgeden yapılabilir. Transperineal yaklaşım, rektumdan geçmeden uygulanması nedeniyle enfeksiyon riskini azaltabilen bir seçenektir. Ayrıntılı bilgi için MR Füzyon Prostat Biyopsisi rehberini inceleyebilirsiniz.

Gleason skoru ve ISUP derecesi nedir?

Patolojik incelemede kanser hücrelerinin normal prostat dokusundan ne kadar farklı göründüğü değerlendirilir. Gleason skoru, biyopside baskın olan iki tümör yapısının derecelerinin toplanmasıyla belirlenir.

ISUP grubunun yükselmesi genellikle tümörün daha agresif davranma olasılığının arttığını gösterir. Tedavi kararı yalnızca Gleason veya ISUP derecesine göre verilmez.

Prostat kanserinin evresi nasıl belirlenir?

Evreleme, kanserin prostat içindeki yaygınlığını ve prostat dışına çıkıp çıkmadığını belirlemek amacıyla yapılır. PSA, biyopsi, muayene, prostat MR’ı ve gerekli hastalarda ek görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir.

• Prostata sınırlı hastalık: Kanser prostat bezi içinde bulunur.
• Lokal ileri hastalık: Tümör prostat kapsülü dışına veya seminal veziküller gibi komşu yapılara uzanmıştır.
• Lenf noduna yayılmış hastalık: Kanser hücreleri bölgesel lenf bezlerine ulaşmıştır.
• Metastatik hastalık: Kanser kemiklere, uzak lenf bezlerine veya diğer organlara yayılmıştır.

PSA, klinik evre ve ISUP derecesi kullanılarak hastalık düşük, orta veya yüksek riskli olarak da sınıflandırılır. Orta riskli hastalık kendi içinde elverişli ve elverişsiz gruplara ayrılabilir. Kullanılan sınıflama sistemine göre ayrıntılarda farklılık olabileceğinden tedavi planı tek bir ölçüte dayandırılmaz.

PSMA PET/BT her prostat kanseri hastasına gerekli midir?

Hayır. Düşük riskli ve uygun özelliklere sahip erken evre prostat kanserinde ek metastaz görüntülemesi çoğunlukla gerekli değildir.

PSMA PET/BT özellikle elverişsiz orta riskli, yüksek riskli veya lokal ileri prostat kanserinde lenf nodu ve uzak metastaz değerlendirmesi amacıyla kullanılabilir. Daha küçük hastalık odaklarını gösterebilse de mikroskobik metastazları tamamen dışlayamaz.

Prostat kanserinde tedavi nasıl belirlenir?

Aynı prostat kanseri tanısına sahip iki hastada farklı tedaviler uygun olabilir. Tedavi kararı şu özelliklere göre kişiselleştirilir:

• PSA değeri ve zaman içindeki değişimi
• Gleason skoru ve ISUP derece grubu
• MR ve biyopsideki tümör yaygınlığı
• Klinik evre ve risk grubu
• PSMA PET/BT veya diğer görüntüleme sonuçları
• Yaş ve tahmini yaşam beklentisi
• Ek hastalıklar ve anestezi riski
• İdrar kontrolü ve cinsel fonksiyonlar
• Hastanın öncelikleri ve tedavi beklentileri
• Tedavilerin olası yarar ve yan etkileri

Aktif izlem nedir?

Aktif izlem, prostat kanserini tedavisiz bırakmak anlamına gelmez. Düşük riskli ve seçilmiş bazı uygun prostat kanserlerinde gereksiz veya erken tedavinin yan etkilerinden kaçınmak amacıyla uygulanan planlı bir takip programıdır.

Takipte PSA testleri, muayene, prostat MR’ı ve gerektiğinde tekrar biyopsi kullanılır. Kanserin klinik açıdan daha önemli hâle geldiğini gösteren bulgular ortaya çıkarsa cerrahi veya radyoterapi gibi küratif tedavilere geçilebilir.

Radikal prostatektomi nedir?

Radikal prostatektomi, prostat bezinin ve seminal veziküllerin tamamen çıkarılmasıdır. Kanserin lenf bezlerine yayılma riski bulunan hastalarda aynı ameliyat sırasında pelvik lenf nodu diseksiyonu da uygulanabilir.

Ameliyat açık, laparoskopik veya robot yardımlı olarak gerçekleştirilebilir. Yöntem seçimi; hastanın özellikleri, tümörün yaygınlığı, mevcut teknoloji ve cerrahın deneyimine göre yapılmalıdır.

Robotik sistem cerraha büyütülmüş üç boyutlu görüntü ve dar alanda hassas çalışma olanağı sağlayabilir. Bununla birlikte robot kullanılması tek başına kanser kontrolü, idrar tutma veya cinsel fonksiyon açısından başarılı sonuç garantisi vermez. Ayrıntılı bilgi için Robotik Cerrahi rehberini inceleyebilirsiniz.

Prostat kanseri ameliyatında sinirler korunabilir mi?

Prostatın iki yanında sertleşme fonksiyonuna katkıda bulunan damar-sinir demetleri bulunur. Kanserin bu yapılara yakın olmadığı ve prostat dışına taşma riskinin düşük olduğu tarafta sinir koruyucu cerrahi uygulanabilir.

Sinir koruma kararı sağ ve sol taraf için ayrı ayrı verilmelidir. MR, biyopsi veya ameliyat bulguları kanserin sinirlere yakın ya da prostat dışına taşmış olabileceğini düşündürüyorsa onkolojik kontrol öncelikli tutulur.

Ameliyat sonrasındaki sertleşme fonksiyonu; yaş, ameliyat öncesi cinsel fonksiyon, diyabet ve damar hastalıkları, sinirlerin korunabilme derecesi ve cerrahi teknik gibi çok sayıda faktöre bağlıdır.

Radikal prostatektominin riskleri nelerdir?

• Kanama veya enfeksiyon
• İdrar kaçağı veya bağlantı bölgesinde iyileşme gecikmesi
• Geçici veya kalıcı idrar kaçırma
• Sertleşme fonksiyonunda azalma
• Boşalma ve doğal yolla çocuk sahibi olma yeteneğinin kaybı
• Mesane boynu veya idrar kanalında darlık
• Lenf nodu diseksiyonu sonrası lenf sıvısı birikimi
• Nadiren damar, bağırsak veya komşu organ yaralanması

Risklerin olasılığı hastanın yaşı, genel sağlık durumu, önceki ameliyatları, tümörün özellikleri ve uygulanacak cerrahinin kapsamına göre değişir.

Radyoterapi hangi hastalarda uygulanabilir?

Radyoterapi, prostata sınırlı veya lokal ileri prostat kanserinde küratif tedavi seçeneklerinden biridir. Hastalığın risk grubuna göre dışarıdan ışın tedavisi, brakiterapi ve hormon tedavisiyle birlikte uygulama seçenekleri değerlendirilebilir.

Tedavi sonrasında idrar yakınmaları, bağırsak şikâyetleri, yorgunluk ve zaman içinde cinsel fonksiyonlarda bozulma görülebilir. Cerrahi ve radyoterapi karşılaştırılırken yalnızca uygulama süreci değil, kısa ve uzun dönem yan etkiler de değerlendirilmelidir.

Fokal tedaviler kullanılabilir mi?

HIFU, kriyoterapi ve benzeri fokal yöntemler prostatın yalnızca tümör bulunan bölümünü tedavi etmeyi amaçlar. Seçilmiş hastalarda değerlendirilebilse de uzun dönem kanser kontrolüyle ilgili kanıtlar radikal prostatektomi ve radyoterapi kadar güçlü değildir.

Fokal tedavi düşünen hastalara yakın PSA ve MR takibi, tekrar biyopsi ve ilerleyen dönemde ek tedavi gerekebileceği açıklanmalıdır.

Hormon tedavisi ne zaman kullanılır?

Androjen baskılama tedavisi, testosteron ve diğer androjenlerin üretimini veya prostat kanseri hücreleri üzerindeki etkisini azaltmayı amaçlar.

• Radyoterapiyle birlikte belirli orta ve yüksek riskli hastalarda
• Lenf noduna yayılmış prostat kanserinde
• Metastatik prostat kanserinde
• Önceki tedavilerden sonra hastalığın tekrarladığı bazı durumlarda

Metastatik hastalıkta hormon tedavisine yeni kuşak androjen yolak ilaçları, kemoterapi veya uygun hastalarda başka sistemik tedaviler eklenebilir.

Prostat kanseri tedavisinden sonra takip nasıl yapılır?

Takip programı uygulanan tedaviye ve hastalığın risk grubuna göre belirlenir. PSA testi takibin temelini oluşturur.

• Radikal prostatektomi sonrası: PSA’nın ölçülemeyecek veya çok düşük düzeylere inmesi beklenir.
• Radyoterapi sonrası: Prostat tamamen çıkarılmadığı için PSA daha kademeli olarak azalır.
• Aktif izlem sırasında: PSA’ya ek olarak MR ve gerektiğinde tekrar biyopsi kullanılır.
• PSA yükselmesi saptanırsa: Hastalığın tekrarlama olasılığına göre ek görüntüleme ve kurtarma tedavileri değerlendirilebilir.

Takip yalnızca kanser kontrolünü değil; idrar kontrolü, cinsel fonksiyon, tedavinin yan etkileri ve yaşam kalitesini de kapsamalıdır.

Prostat kanseri hakkında sık sorulan sorular

Kaynaklar

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel muayene, tanı ve tedavi planının yerine geçmez.